Chii ichocho uye nei chiri dambudziko
Ndakadzidza nezveiyi pfungwa apo mwana wangu akanga achiri muduku uye vadzidzisi vakaramba vachindiudza kuti akanga ane ADHD. Nenguva yokutanga munhu akandiudza kuti pamwe akanga ane ADHD paakanga ava nemakore anenge matanhatu uye mukutanga bhikoro. Akanga ari mudzidzi akadzidziswa uye panguva yaakanga ari mukirasi yekutanga akanga atova anonyorereka kuverenga, kuverenga mabhuku zvaireva vana vane makore masere nerekare. Aida chaizvo kuverenga mabhuku pamusoro pesayenzi kuchikoro sezvaakaita kumba, asi mudzidzisi haaibvumira.
Akamanikidza kuti averenga zvinyorwa zvinodiwa uye agozopedza miedzo yekunzwisisana nayo asati abvumirwa kuvhura mamwe mabhuku. Yakanga yakaita sokutambudzwa kwaari, uye akanga ane nguva yakaoma kwazvo akagara achitsvaga kuverenga pamabhonji mushure mejeri apo aiziva kuti aiva nemabhuku pamusoro pemakomba madema anomumirira kumba.
Gare gare, mwanakomana wangu paakanga ava nemakore masere, ndakamuita kuti aongorwe nemunhu wepfungwa. Pandakazodzoka kuzokurukura mhinduro dzekuedza naye, takava nehurukuro inofadza zvikuru pamusoro pevana vane zvipo uye ADHD. Akanga ari wokutanga kunditaurira kune pfungwa yokuti takanga tatanga kugadzirisa tsika dzehutano hwemwana. Izvo zvakanga zvadzoka muna 1998. Tauya nenzira yakareba kubva ipapo, tichitsvaga nzira dzakawanda dzekudzidzira pathologi tsika dzakanaka.
Chii chinonzi Pathology uye Chinorevei Ku Pathologize Maitiro?
Kurapa ndiko kuongorora zvirwere. Izvo zvakare kukanganisa kubva pachimiro, chimwe chinhu "chisina kujairika." Kuisa mararamiro kune unhu huri kunyora unhu hwakakwana sechinhu chinetso, mufambiro unoda kupindira, kurapwa, kana zvinodhaka.
Zvinosuruvarisa, izvi ndizvo izvo vazhinji vari munharaunda yedu vari kuita kune mufambiro wakakwana zvakakwana kuvana. Semuenzaniso, zvakajairika kuti vakomana vaduku vasazogadzikana uye vadiki kana vakumbirwa kugara mukirasi. Nhasi, chero mukomana muduku anonyora mukirasi iye zvino anenge achingofungidzirwa seane ADHD.
Kunyange zvazvo vamwe vana vane ADHD, kwete vana vose vanogara kana vasina kugara vakagadzikana. Nenzira imwecheteyo, mwana wose anononoka anotenda kuti ane bipolar disorder. Zvakare, apo vamwe vana vane, kwete mwana wose ane tsitsi anezvo. Rudzi urwu rwekudzivirira hutsika hwemaitiro ehupenyu hunowanzowirirana nevana vane zvipo kupfuura ivo vasina vana vane zvipo.
Chii chinowanzoitwa Gifinhi Gifted Behavior uye Inoratidzirwa sei?
Zvakaoma zvakakwana kududzira maitiro ezvakanaka zvachose; kujekesa zvipo zvechipo zvingave zvakanyanya kuoma nekuti maitiro akawanda evana vane zvipo anogona kuenzanisa zviratidzo zveimwe dambudziko kana imwe. ADHD ndiyo inonyanya kuora chirwere chinowanzoitirwa vana vane zvipo zvakasanganiswa. Mwana ane ruzivo asingatauri mukirasi inowanzoita chimwe chinhu uye kuti kuita zvakanaka kunogona kuva muviri. Mwana anogona kukanganisa uye kukakavara. Achaita seine nguva yakaoma yekuisa pfungwa uye kuteerera. Angaita zuva. Zvisinei, kana mwana wacho akapiwa dambudziko rakakodzera, maitiro anonyangarika, dzimwe nguva usiku hwose. Zvinosuruvarisa, zvikoro zvingave zvisingadi kupa basa rakaoma, kurondedzera zvikonzero se "kusakwana" kana kusakwanisa kuita basa rave rapiwa kare.
Zvimwewo zvakajairika asi kusanzwisisa maitiro evana vane zvipo zvinosanganisira manzwiro avo.
Vana vane zvipo vanogona kuva nekunetseka mupfungwa, mumagariro eDabrowski, mupfungwa dzisinganzwisisiki uye dzisingatauriki. Izvozvo zvinoreva kuti kana vakasuruvara, vanosuruvara zvikuru, uye kana vakafara, vanofara zvikuru. Iko kunotungamirira vanhu kuti vatende kuti vana vakadaro bipolar. Havasi. Vanongova vakanyanya-vanonzwa zvinhu zvakadzama.
Chimwe chezvakawanda zvinowanikwa kune vakawanda vane zvipo zvevana ndezvekusimudzira hutano. Vana vane uwandu hwekuwedzera hunove vangavhiringidzika nenzwi guru kana kumira pamasokisi avo, kana kuiswa kwezvimwe zvekudya. Nemhaka yokuti vanogona kuita zvakasimba kurudzi urwu rwekupinza nyama, ivo vanowanzosarudzwa kuti vane SPD (Sensory Processing Disorder).
Izvi zvinoratidzika sezviri kurondedzera vana vane zvipo nehutano hwemasimba: "Mumwe munhu ane SPD anogona kupindura-kutarisa uye anowana zvipfeko, kubatana mumuviri, chiedza, inzwi, zvokudya, kana zvimwe zvinonzwisisika zvisingagoneki." Kana mwana wako ane izvi zvakanyanya, iwe unogona kuona kuti anoisa mavoko ake panzeve dzake kumatambo emitambo, kana kutora masokisi ake kubva nokuti anovenga manzwiro emagetsi, kana kuti anosvitsa pamatekisi kumashure kwehembe rake kana kuramba kudya zvimwe zvokudya nekuda kwekugadzirwa kana kunhuwa.
Vazhinji vane zvipo vana vanewo zvakakwana. Havasi kungoda kuita zvose ivo pachavo zvakakwana, vanogonawo kutarisira vamwe kuti vave vakakwana. Saka vanogona, naizvozvo, kugadzirisa mudzidzisi anenge aita chikanganiso. Chinangwa chavo hachisi chokuzvidza mudzidzisi, asi kugadzirisa ruzivo. Izvozvo hazviregi vamwe vanhu kuti vati mwana akadaro ane ODD - Oppositional Defiant Disorder. Kana kuti mwana ane chipo chekuita zvakakwana angamuita kuti awane zvinhu zvose zvakanyatsorongeka: zvose zvakarongeka nehupenyu kana ruvara kana hukuru. Izvozvo zvinogona kutungamirira vamwe vanhu kuti vatende kuti mwana ane OCD-Obsessive Compulsive Disorder.
Sei Kuziva Kuziva?
Vamwe vanhu vakanditaurira kuti kuongorora hakubatsiri kubva, vanofunga, mwana achawana kurapwa kwe "chinetso" maitiro. Muzvokwadi, vamwe vabereki vanotsvaga kuongorora uku kwepfungwa nokuti kana mwana ane imwe, iye anokodzera IEP (Individual Educational Plan). Sezvo IEP inofanirwa kugadzirirwa kusangana nezvido zvomwana mumwe nomumwe, kudiwa kwebasa rakaoma kunosanganiswa kuwedzera kune dzimba dzakagadzirirwa "akaremara."
Iyi nzira ine zvikanganiso zvakawanda. Kune rimwe, kurapwa kazhinji hakubatsiri. Pamusoro pezvose, vana vane zvipo vanoda nzvimbo dzakagadzirirwa dzakagadzirirwa zvakananga nokuda kwezvavanogona, sezvinongoita chero zvidikanwi zvinodiwa nevana. Chero hupi hwehutano hwakagadzirirwa kugadzirisa mamiriro ezvinhu mwana asina hupenyu hwake paanenge asina hanya nezvinodiwa zvichibva pakupiwa kwake hazvigone kushanda.
Chimwe chinokanganisa ndechekuti dzimwe dzezviongorori dzinouya nemishonga inosanganisira zvinodhaka. Izvozvo ndezvechokwadi kune ADHD iyo Ritalin inowanzotarisirwa. Ritalin iri kirasi yechirwere chechipiri, izvo zvinoreva kuti inonyangadza, yakafanana necocaine. Hakusi pasina njodzi, saka nei uchipa mishonga iyi kumwana kuti apore chirwere chaasina?
Chikanganiso chekupedzisira cheyi nzira ndeyokuti inoudza mwana kuti chii chakanaka chimiro chetsika hachisi chakanaka. Zvakafanana nokurapa mwana kuti ave nemaziso matsvuku. Panzvimbo pokubatsira mwana kuti azvinzwisise, inoudza mwana pane chimwe chakaipa naye. Kana mwana achinyatsova nechimwe chezviitiko izvi, saka tinoda chaizvo kumuona achiwana rubatsiro. Kuva nechipo hakuiti kuti mwana azvidzivirire kuva nechimwe chezvirema izvi, asi kunyatsoongorora tsvina kunofanira kuitwa. Izvi zvinonyanya kukosha nokuti kuongororwa kunotevera mwana achingopedza chikoro uye kwehupenyu hwake hwose. Kana imwe nguva chirwere ichi chikaitwa, zvakaoma zvikuru kubvisa. Uye izvo zvinoita kuti zvive nyore kugadzirisa nyaya chaiyo mwana ane chipo ane izvo zvine chokuita nehupo hwake. Isu tose tinofanira kuda zvakanakisisa kumwana wese, uye izvi zvinosanganisira vana vane zvipo.